De ventrikels van de hersenen zijn vier met vloeistof gevulde holtes die diep in de hersenen liggen. Ze produceren en transporteren hersenvocht (ook wel liquor cerebrospinalis genoemd), dat de hersenen en het ruggenmerg beschermt en voorziet van voedingsstoffen. Zonder goed functionerende ventrikels kunnen hersenen letterlijk in de knel komen.
Hoeveel ventrikels heeft het brein?
Het menselijk brein heeft vier ventrikels. Ze liggen niet los van elkaar, maar zijn via smalle kanaaltjes met elkaar verbonden en vormen samen het ventrikelstelsel. De volgorde loopt van boven naar beneden:
- Twee zijventrikels (laterale ventrikels): dit zijn de grootste ventrikels. Ze liggen links en rechts in de grote hersenen, één in elke hersenhelft.
- Derde ventrikel: een smalle holte in het midden van de hersenen, tussen de twee thalamus-helften.
- Vierde ventrikel: ligt tussen de hersenstam en het cerebellum (kleine hersenen), en staat in verbinding met het ruggenmergkanaal.
De zijventrikels zijn via het foramen van Monro verbonden met de derde ventrikel. De derde ventrikel loopt via het aquaduct van Sylvius over in de vierde ventrikel. Vanuit de vierde ventrikel kan het hersenvocht verder het centrale zenuwstelsel in stromen.
Wat doen de ventrikels van de hersenen?
De voornaamste taak van de ventrikels is het aanmaken en circuleren van hersenvocht. Dit doet een gespecialiseerde structuur aan de binnenwand van de ventrikels: de plexus choroideus. Die filtert bloedplasma en zet het om in liquor. Dagelijks wordt er naar schatting 400 tot 500 milliliter hersenvocht aangemaakt, terwijl er op elk moment slechts zo’n 150 milliliter in het lichaam aanwezig is. De rest wordt steeds opnieuw opgenomen in de bloedbaan.
Het hersenvocht heeft drie functies. Ten eerste vormt het een schokdemper: de hersenen “drijven” als het ware in de liquor, waardoor klappen minder hard aankomen. Ten tweede vervoert het afvalstoffen van de hersenen naar het bloed. Ten derde zorgt het voor een stabiele chemische omgeving rondom de neuronen.
Wat gaat er mis als de ventrikels niet goed werken?
Als de afvoer van hersenvocht geblokkeerd raakt, stapelt de liquor zich op in de ventrikels. De holtes worden groter en drukken op het omliggende hersenweefsel. Dit heet hydrocefalus, ook wel “waterhoofd” genoemd. Bij baby’s is het schedelbot nog niet vergroeid, waardoor het hoofd zichtbaar groter kan worden. Bij volwassenen kan de druk in de schedel oplopen, wat hoofdpijn, misselijkheid, evenwichtsproblemen en in ernstige gevallen bewustzijnsverlies veroorzaakt.
Hydrocefalus kan verschillende oorzaken hebben: een tumor die een kanaaltje afsluit, een hersenbloeding, een infectie (zoals meningitis) of een aangeboren afwijking. De behandeling bestaat in veel gevallen uit het plaatsen van een shunt, een dun slangetje dat het overtollige hersenvocht afvoert naar een andere lichaamsholte zoals de buikholte.
Naast hydrocefalus zijn vergroot zijventrikels ook een kenmerk dat artsen terugzien bij bepaalde hersenaandoeningen, waaronder schizofrenie. Of dit een oorzaak of gevolg is van de ziekte, is een vraag die onderzoekers nog steeds bezighoudt.
Hoe worden de ventrikels in beeld gebracht?
Bij verdenking op een ventrikelprobleem wordt meestal een MRI-scan gemaakt. Die geeft een gedetailleerd beeld van de vorm, grootte en ligging van de ventrikels. Een CT-scan is sneller beschikbaar en wordt bij spoed (zoals na een ongeluk of bij plotselinge neurologische klachten) vaak als eerste ingezet. Bij pasgeborenen is een echo via de nog open fontanel (het zachte plekje op het hoofd) een makkelijke en veilige methode om de ventrikels te beoordelen.
De grootte van de ventrikels varieert van persoon tot persoon. Naarmate mensen ouder worden, nemen de ventrikels licht in omvang toe doordat hersenweefsel iets inkrimpt. Dat is op zichzelf normaal en niet per se een teken van ziekte.
De ventrikels van de hersenen zijn dus veel meer dan lege ruimtes. Ze vormen een actief systeem dat dag en nacht hersenvocht aanmaakt, rondpompt en afvoert. Een verstoorde doorstroming heeft direct gevolgen voor de druk in de schedel en daarmee voor de werking van de hersenen. Bij klachten als aanhoudende hoofdpijn, evenwichtsstoornissen of veranderingen in bewustzijn is het altijd verstandig een arts te raadplegen.
