Hersenen kunnen zonder blijvende schade slechts ongeveer 3 tot 5 minuten zonder zuurstof. Na die grens sterven hersencellen af, en hoe langer de zuurstoftekort duurt, hoe groter en onomkeerbaarder de schade. Dit is een van de kortste overlevingstijden van alle organen in het lichaam.
De reden dat hersenen zo kwetsbaar zijn, is dat ze continu energie verbruiken. Zelfs in rust gebruiken ze zo’n 20% van alle zuurstof die je lichaam opneemt, terwijl ze maar 2% van je lichaamsgewicht vormen. Bij een hartstilstand of verstikking stopt de aanvoer van zuurstof via het bloed abrupt, en begint een tijdklok te tikken.
Wat er per minuut gebeurt als hersenen geen zuurstof krijgen
De gevolgen van zuurstoftekort in de hersenen (ook wel hypoxie of anoxie genoemd) verlopen snel en in duidelijke stappen. Hieronder zie je wat er globaal per tijdsblok gebeurt:
- 0 tot 15 seconden: Je verliest het bewustzijn. Het brein heeft al zijn direct beschikbare energievoorraad verbruikt.
- 1 minuut: Hersencellen beginnen te beschadigen. De eerste functies vallen weg.
- 3 minuten: Ernstige hersenbeschadiging begint op te treden. Volgens de Hersenstichting is dit het kritieke kantelpunt.
- 5 minuten: De kans op blijvende, ernstige hersenschade is groot. Overleven zonder gevolgen wordt zeldzaam.
- 10 minuten of langer: Diepe, onomkeerbare hersenschade is vrijwel zeker. Overleving is mogelijk, maar herstel naar normale functie is uitzonderlijk.
Deze tijden gelden bij normale lichaamstemperatuur. In koude omstandigheden, zoals na verdrinking in ijskoud water, kunnen hersenen langer overleven. Koude verlaagt het energieverbruik van cellen sterk, wat de schadedrempel uitstelt. Dit is ook de reden dat artsen soms gecontroleerde afkoeling (therapeutische hypothermie) toepassen na een hartstilstand.
Hoe lang hersenen zonder zuurstof kunnen bij bijzondere omstandigheden
Niet elke situatie is gelijk. Een aantal factoren beïnvloedt hoe lang de hersenen een zuurstoftekort kunnen doorstaan:
- Lichaamstemperatuur: Bij lage temperatuur (hypothermie) verbruiken hersencellen minder energie en kunnen ze langer overleven zonder zuurstof. In de medische praktijk wordt dit principe gebruikt bij bepaalde hartoperaties en na reanimatie.
- Leeftijd: Jonge kinderen, en zeker pasgeborenen, reageren anders op zuurstoftekort dan volwassenen. Hun hersenen zijn in sommige opzichten veerkrachtiger, maar ook kwetsbaarder voor langdurige schade tijdens de ontwikkeling.
- Gedeeltelijk of volledig tekort: Bij hypoxie (te weinig zuurstof) duurt het langer voordat schade ontstaat dan bij anoxie (helemaal geen zuurstof). Een gedeeltelijke blokkade geeft de hersenen iets meer tijd.
Welke hersenschade kan ontstaan door zuurstoftekort
Als de hersenen te lang zonder zuurstof zitten, raken verschillende hersengebieden beschadigd. Welke functies uitvallen, hangt af van welk deel van de hersenen het hardst getroffen is. Mogelijke gevolgen zijn problemen met lopen en bewegen, geheugenverlies, moeite met spreken, persoonlijkheidsveranderingen en in ernstige gevallen een vegetatieve toestand of de dood.
Hersenschade door zuurstoftekort is niet altijd volledig onomkeerbaar. Zeker in de eerste uren en dagen na het incident kunnen hersenen deels herstellen, zeker als de doorbloeding snel is hersteld en de schade beperkt is gebleven. Revalidatie speelt daarna een grote rol in het terugwinnen van functies.
Waarom snelle reanimatie zo veel uitmaakt
Elke seconde telt als iemand geen zuurstof meer krijgt. Bij een hartstilstand zorgt directe reanimatie, hartmassage en zo snel mogelijk een AED, ervoor dat bloed en dus zuurstof toch nog rondgepompt wordt. Hoe eerder dat begint, hoe groter de kans dat de hersenen de grens van 3 tot 5 minuten niet bereiken zonder doorbloeding.
Als omstanders direct beginnen met reanimeren, kan de overlevingskans bij een hartstilstand aanzienlijk toenemen. Elk minuut zonder reanimatie verlaagt die kans met grofweg 10%, een getal dat door onder meer het Rode Kruis en de Hartstichting wordt gebruikt in voorlichting.
De tijdslimiet van 3 tot 5 minuten laat zien hoe weinig ruimte er is bij een acute noodsituatie. Het verklaart waarom snelle hulpverlening, goed geplaatste AED’s in openbare ruimtes en kennis van reanimatie letterlijk het verschil maken tussen volledig herstel en blijvende schade.
