Myeline in de hersenen is een witte, vetachtige stof die de uitlopers van zenuwcellen omhult en ervoor zorgt dat zenuwsignalen snel en betrouwbaar worden doorgegeven. Zonder intacte myelinelaag verlopen signalen trager of raken ze onderweg kwijt, met soms ernstige gevolgen voor het functioneren van het zenuwstelsel.
De hersenen bestaan voor een groot deel uit deze stof. Dat zie je letterlijk terug in de structuur: de witte stof van de hersenen dankt zijn kleur volledig aan myeline. De grijze stof, waar de cellichamen van neuronen zitten, bevat nauwelijks myeline. Het zijn dus twee aparte lagen met elk een eigen taak.
Hoe myeline in de hersenen werkt
Zenuwcellen communiceren via lange uitlopers, de axonen. Deze axonen kunnen soms wel een meter lang zijn in het lichaam, maar ook in de hersenen zelf verbinden ze verschillende hersengebieden met elkaar. Myeline wikkelt zich als een soort isolatielaag om deze axonen heen. Daardoor hoeft het elektrische signaal niet de hele lengte van het axon te bereizen, maar springt het als het ware van knooppunt naar knooppunt. Dit heet saltatore geleiding.
Het resultaat is een enorme snelheidswinst. Zonder myelinelaag beweegt een zenuwsignaal met een snelheid van ongeveer 1 meter per seconde. Mét een intacte myelinelaag kan dat oplopen tot 70 meter per seconde of meer. Dat is het verschil tussen een fietser en een sportauto op dezelfde weg. Voor de hersenen betekent dit dat bewegingen, gedachten en zintuiglijke indrukken razendsnel verwerkt kunnen worden.
Welke cellen maken myeline aan in de hersenen?
In de hersenen en het ruggenmerg worden myelineschedes aangemaakt door speciale cellen die oligodendrocyten heten. Eén oligodendrocyt kan meerdere axonen tegelijk omhullen. In het perifere zenuwstelsel, buiten de hersenen, doen Schwann-cellen dit werk. Die twee celtypes zijn apart en kunnen elkaar niet vervangen.
Oligodendrocyten beginnen hun werk al voor de geboorte, maar de myelinevorming gaat door tot ver in de volwassenheid. Sommige hersengebieden, zoals de prefrontale cortex die verantwoordelijk is voor planning en impulscontrole, zijn pas volledig gemyeliniseerd rond het 25e levensjaar. Dat verklaart gedeeltelijk waarom jongvolwassenen soms minder goed in staat zijn risico’s goed in te schatten.
Wat gebeurt er als myeline beschadigd raakt?
Beschadiging van myeline in de hersenen wordt demyelinisatie genoemd. De meest bekende aandoening waarbij dit voorkomt is multiple sclerose (MS). Bij MS valt het eigen immuunsysteem de myelineschedes aan, alsof ze lichaamsvreemd zijn. Op de plekken waar myeline verdwijnt, ontstaan littekens (scleroses). Die plekken worden ook wel laesies of plaques genoemd.
De gevolgen hangen af van welke hersengebieden geraakt zijn. Beschadiging in gebieden die beweging aansturen, leidt tot krachtverlies of coördinatieproblemen. Schade in gebieden voor visie veroorzaakt wazig zien of pijn bij oogbewegingen. Myelineschade in de hersenstam of het kleine hersenen geeft evenwichtsproblemen. Kortom: de symptomen volgen de ligging van de schade.
Kunnen hersenen myeline herstellen?
Ja, maar slechts gedeeltelijk. Het herstel van myeline heet remyelinisatie. Na myelineschade kunnen oligodendrocyt-voorlopercellen uitgroeien tot nieuwe oligodendrocyten en nieuwe schedes aanleggen. Dit herstelproces verloopt echter langzaam en is nooit volledig hetzelfde als de oorspronkelijke laag. Bovendien neemt de reparatiecapaciteit af naarmate iemand ouder wordt.
Bij aandoeningen zoals MS raakt dit herstelproces op den duur uitgeput. Naarmate de ziekte vordert, slaagt het lichaam er steeds minder goed in om de schade te repareren. Wetenschappelijk onderzoek richt zich daarom op manieren om remyelinisatie te stimuleren. Stichting MS Research doet hier actief onderzoek naar en financiert projecten die gericht zijn op het versterken van dit herstelproces.
Myeline en hersenontwikkeling op jonge leeftijd
Bij pasgeboren baby’s is de myelinevorming nog maar net begonnen. De rijping van myeline in de hersenen verloopt van achteren naar voren en van binnen naar buiten. De gebieden die het vroegst gemyeliniseerd raken, zijn die voor basale functies zoals ademen en reflexen. Hogere functies, zoals taal, abstract denken en emotieregulatie, volgen later.
Dit patroon verklaart waarom een baby van zes maanden al goed kan grijpen, maar nog jaren nodig heeft om impulsief gedrag te beheersen. Het is ook de reden waarom vroegtijdige geboorte of bepaalde stofwisselingsziekten op jonge leeftijd ernstige gevolgen kunnen hebben voor de hersenontwikkeling: de myelinevorming wordt dan verstoord op een moment dat die vorming het meest cruciaal is.
Factoren die myeline in de hersenen beïnvloeden
Niet alleen ziektes tassen myeline aan. Ook leefstijlfactoren spelen een rol, al is het bewijs daarvoor soms nog beperkt. Wat bekend is:
- Chronisch slaaptekort lijkt de aanmaak van nieuwe oligodendrocyten te verminderen.
- Ernstige voedingstekorten, met name van vitamine B12, kunnen leiden tot aantasting van de myelineschedes in de hersenen en het ruggenmerg.
- Overmatig alcoholgebruik langdurig beschadigt myelineschedes in meerdere hersengebieden.
- Regelmatige lichaamsbeweging wordt in dieronderzoek in verband gebracht met betere myelinevorming, maar vertaling naar mensen is nog voorzichtig.
Een vitamine B12-tekort is daarbij een van de meest concrete en behandelbare oorzaken van myelineschade. Mensen met een plantaardig dieet lopen een hoger risico en doen er goed aan hun B12-spiegel te laten controleren.
Myeline is dus niet zomaar een passieve isolatielaag, maar een actief onderdeel van de hersenen dat voortdurend in beweging is: het wordt aangemaakt, beschadigd en hersteld. Hoe beter dit systeem werkt, hoe sneller en betrouwbaarder je hersenen functioneren.
