De gyri van de hersenen zijn de uitstulpingen of ribbels die je ziet op het oppervlak van de hersenschors. Ze geven de hersenen hun typische gekronkelde uiterlijk en zorgen ervoor dat er een veel groter hersenoppervlak past binnen de schedel dan zonder die plooien mogelijk zou zijn. Elke gyrus heeft een naam en een specifieke functie.
Tussen de gyri liggen groeven, de zogenoemde sulci. Een diepe groeve heet een fissuur. Gyri en sulci samen vormen de ingewikkelde landkaart van de hersenschors, die bij elke persoon iets anders eruitziet, maar wel dezelfde hoofdstructuren bevat.
Hoe gyri hersenen zijn opgebouwd
De hersenschors (cortex cerebri) is de buitenste laag van de grote hersenen. Zonder plooien zou deze laag maar een fractie van het huidige oppervlak hebben. Door het oprollen en plooien tijdens de hersenontwikkeling ontstaan de gyri. Zo past een groot oppervlak grijs hersenweefsel in een relatief kleine schedel. De groeven tussen de gyri heten sulci; de diepe versies ervan worden fissuren of fissurae genoemd.
Elke gyrus bestaat uit meerdere lagen zenuwcellen (neuronen). De buitenste lagen bevatten vooral verbindingscellen; de diepere lagen sturen signalen verder naar andere hersengebieden of naar het ruggenmerg. Hoe dieper een sulcus, hoe groter de oppervlaktevergroting die hij oplevert.
De belangrijkste gyri per hersenkwab
De hersenen zijn verdeeld in vier kwabben: de frontale, pariëtale, temporale en occipitale kwab. Elke kwab heeft zijn eigen kenmerkende gyri.
Frontale kwab
De frontale kwab bevat gyri die te maken hebben met motoriek, spraakproductie en hogere denkfuncties. De gyrus precentralis (of motorische cortex) ligt vlak voor de centrale sulcus en stuurt bewuste bewegingen aan. De gyrus frontalis superior, medius en inferior lopen evenwijdig aan elkaar over de voorkant van de hersenen. De gyrus frontalis inferior, ook wel het gebied van Broca genoemd, speelt een rol bij het produceren van taal.
Pariëtale kwab
Direct achter de centrale sulcus ligt de gyrus postcentralis. Dit is de primaire somatosensorische cortex, het gebied dat lichamelijke gewaarwordingen verwerkt zoals aanraking, pijn en temperatuur. Verder achterwaarts liggen de lobulus parietalis superior en inferior, betrokken bij ruimtelijk inzicht en aandacht.
Temporale kwab
De temporale kwab ligt onder de sulcus lateralis (ook wel de fissuur van Sylvius). Deze kwab bestaat uit drie hoofdgyri: de gyrus temporalis superior, medialis en inferior. De gyrus temporalis superior bevat het gehoorgebied en bij de meeste mensen ook het gebied van Wernicke, dat taal begrijpt. Op een MRI zijn deze drie temporale gyri goed van elkaar te onderscheiden als evenwijdige banden.
Occipitale kwab
De achterkant van de hersenen verwerkt visuele informatie. De gyrus cuneus en de gyrus lingualis zijn hier bekende structuren. De primaire visuele cortex ligt diep in de sulcus calcarinus, waardoor hij bij een oppervlakkige blik minder zichtbaar is.
Gyri aan de mediale zijde van de hersenen
Als je de hersenen doormidden snijdt, zie je de binnenzijde van de halfronden. Hier liggen gyri die niet aan de buitenkant zichtbaar zijn. De gyrus cinguli loopt als een boog boven het corpus callosum (de verbindingsbrug tussen de twee hersenhelften). Hij maakt deel uit van het limbisch systeem en is betrokken bij emoties, aandacht en pijn. De gyrus parahippocampalis ligt vlak bij de hippocampus en speelt een rol bij geheugenvorming en ruimtelijke oriëntatie.
Gyri op een MRI herkennen
Bij hersenonderzoek, zoals een MRI, kijken radiologen en neurologen naar de vorm en de positie van de gyri en sulci. Afwijkende gyri kunnen wijzen op een ontwikkelingsstoornis. Bij lissencefalie zijn er te weinig gyri en oogt het hersenoppervlak te glad. Bij polymicrogyrie zijn er juist te veel kleine, onregelmatige gyri. Ook bij dementie zie je dat gyri smaller worden en sulci breder, doordat hersenweefsel krimpt.
Bij kinderen met epilepsie of ontwikkelingsachterstand kijken kinderneurologen specifiek naar de structuur van de gyri om te bepalen of er sprake is van een aanlegstoornis van de hersenschors.
Veelgestelde vragen over gyri
Zijn gyri bij iedereen hetzelfde?
De grote, belangrijke gyri komen bij iedereen voor op vrijwel dezelfde plek. Kleinere gyri variëren per persoon. De positie van de grote gyri is stabiel genoeg om er een universele anatomische atlas van te maken.
Kan een gyrus beschadigd raken?
Ja. Een beroerte, hersentumor of hersenletsel kan een specifieke gyrus beschadigen. Welke functies uitvallen, hangt af van welke gyrus geraakt is. Schade aan de gyrus precentralis leidt bijvoorbeeld tot verlammingsverschijnselen.
Hoeveel gyri heeft een menselijk brein?
Er is geen vast getal, omdat de indeling afhangt van de gebruikte anatomische definitie en individuele variatie. De grote, benoemde gyri zijn er grofweg enkele tientallen; bij elk hersenstelsel als geheel gaat het om een ingewikkeld netwerk van plooien dat moeilijk precies te tellen is.
De gyri van de hersenen zijn dus meer dan decoratieve rimpelingen. Ze vertegenwoordigen elk een stukje van wat het brein kan: bewegen, voelen, horen, zien, spreken en denken. Kennis van de gyri helpt artsen en onderzoekers om te begrijpen wat er misgaat bij hersenletsel of ontwikkelingsstoornissen, en waar ze precies moeten kijken op een scan.
